संकल्पना नोंदी १: आम्ल आणि आम्लारींची ओळख: चव, स्पर्श आणि नैसर्गिक स्रोत
पदार्थांचे त्यांच्या रासायनिक स्वभावानुसार प्रामुख्याने तीन वर्गांत वर्गीकरण केले जाते: आम्लधर्मी (Acidic), आम्लारीधर्मी (Basic) आणि उदासीन (Neutral).
१. आम्ले (Acids): व्याख्या आणि गुणधर्म
- व्युत्पत्ती: आम्लाला इंग्रजीत Acid म्हणतात. हा शब्द लॅटिन शब्द Acere वरून आला आहे, ज्याचा अर्थ 'आंबट' असा होतो.
- भौतिक व रासायनिक गुणधर्म:
- चवीला आंबट असतात.
- निळा लिटमस कागद तांबडा करतात.
- पाण्यात विरघळल्यावर हायड्रोजन आयन ($H^+$) मुक्त करतात.
- तीव्र आम्ले (उदा. हायड्रोक्लोरिक आम्ल, सल्फ्यूरिक आम्ल) अत्यंत दाहक (Corrosive) असतात आणि त्वचा जाळू शकतात.
नैसर्गिक अन्नपदार्थांमधील सेंद्रिय आम्ले
| अन्नपदार्थ / स्रोत | त्यातील नैसर्गिक आम्ल | रासायनिक नाव / विशेष नोंद |
|---|---|---|
| लिंबू, संत्री, मोसंबी | सायट्रिक आम्ल (Citric Acid) | लिंबूवर्गीय फळांमधील प्रमुख आम्ल |
| दही / ताक | लॅक्टिक आम्ल (Lactic Acid) | दुधाचे विरजण लागून तयार होते |
| व्हिनेगर (सिरका) | ॲसिटिक आम्ल (Acetic Acid) | अन्न टिकवण्यासाठी वापरतात |
| चिंच, कच्ची कैरी, द्राक्षे | टार्टारिक आम्ल (Tartaric Acid) | तीव्र आंबट चव देणारे आम्ल |
| आवळा, लिंबूवर्गीय फळे | एस्कॉर्बिक आम्ल (Ascorbic Acid) | व्हिटॅमिन सी चा मुख्य स्रोत |
| सफरचंद | मॅलिक आम्ल (Malic Acid) | फळांमधील पोषक आम्ल |
| पालक, टोमॅटो | ऑक्झॅलिक आम्ल (Oxalic Acid) | पालेभाज्यांमध्ये आढळणारे आम्ल |
| लाल मुंगीचा दंश | फॉर्मिक आम्ल (Formic Acid) | चावल्यावर त्वचेत जळजळ निर्माण करते |
२. आम्लारी (Bases): व्याख्या आणि गुणधर्म
- भौतिक व रासायनिक गुणधर्म:
- चवीला कडवट किंवा तुरट असतात.
- बोटांमध्ये चोळल्यास साबणासारखा बुळबुळीत (Slippery) स्पर्श होतो.
- तांबडा लिटमस कागद निळा करतात.
- पाण्यात विरघळणाऱ्या आम्लारींना अल्कली (Alkali) म्हणतात.
नेहमीच्या वापरातील आम्लारींचे रासायनिक स्वरूप
| व्यावहारिक नाव | रासायनिक नाव | रासायनिक सूत्र | मुख्य उपयोग |
|---|---|---|---|
| चुन्याची निवळी | कॅल्शियम हायड्रॉक्साईड | $\text{Ca(OH)}_2$ | घरे रंगवणे, मातीची आम्लता कमी करणे |
| खाण्याचा सोडा | सोडियम हायड्रोजन कार्बोनेट | $\text{NaHCO}_3$ | स्वयंपाकात केक/ढोकळा फुगवणे, अँटासिड |
| अंगाचा / कपड्यांचा साबण | सोडियम / पोटॅशियम हायड्रॉक्साईड | $\text{NaOH / KOH}$ | स्वच्छता, मळ काढणे |
| मिल्क ऑफ मॅग्नेशिया | मॅग्नेशियम हायड्रॉक्साईड | $\text{Mg(OH)}_2$ | पोटातील ॲसिडिटीवर गुणकारी औषध |
| काच स्वच्छ करणारे द्रव | अमोनियम हायड्रॉक्साईड | $\text{NH}_4\text{OH}$ | खिडक्यांच्या काचा स्वच्छ करणे |
३. उदासीन पदार्थ (Neutral Substances)
जे पदार्थ आम्लधर्मीही नसतात आणि आम्लारीधर्मीही नसतात, त्यांना उदासीन पदार्थ म्हणतात:
- हे पदार्थ निळ्या किंवा तांबड्या लिटमसवर कोणताही रंगबदल घडवून आणत नाहीत.
- उदा. शुद्ध ऊर्ध्वपातीत पाणी (Distilled Water), साखरेचे द्रावण, मिठाचे द्रावण.