संकल्पना नोंदी १: विद्युत घटकांची चिन्हे, परिपथ आकृती आणि बंद/खुले परिपथ
विद्युत ऊर्जा ही आधुनिक मानवी जीवनाची जीवनरेखा आहे. विजेच्या प्रवाहाचा सुरक्षित आणि पद्धतशीर अभ्यास करण्यासाठी परिपथाचे रेखाटन समजून घेणे अत्यावश्यक आहे.
१. विद्युत घटकांची प्रमाणभूत चिन्हे (Standard Circuit Symbols)
विद्युत परिपथाचे चित्र काढताना प्रत्यक्ष उपकरणांऐवजी खालील चिन्हांचा वापर केला जातो:
| विद्युत घटक (Component) | घटकाचे कार्य | प्रमाणभूत चिन्ह वर्णन |
|---|---|---|
| विद्युत सेल (Electric Cell) | रासायनिक ऊर्जेचे रूपांतर विद्युत ऊर्जेत करून विभवांतर निर्माण करतो | एक लांब पातळ उभी रेघ (+ धन अग्र) आणि एक समांतर छोटी जाड रेघ (- ऋण अग्र) |
| बॅटरी (Battery) | दोन किंवा अधिक सेल्सची मालिका जोडणी करून जास्त व्होल्टेज मिळवणे | एका सेलचे धन टोक दुसऱ्या सेलच्या ऋण टोकाला जोडलेली चिन्हांची मालिका |
| विद्युत बल्ब (Electric Bulb) | विद्युत ऊर्जेचे प्रकाशात रूपांतर करतो | एका वर्तुळात टंगस्टन फिलामेंटचे वेटोळे दर्शवणारी वक्र रेघ |
| स्विच (Switch ON) | परिपथ पूर्ण करून विद्युतप्रवाह सुरू करतो | दोन्ही जोडणी बिंदूंना जोडणारी बंद सरळ रेघ |
| स्विच (Switch OFF) | परिपथ तोडून विद्युतप्रवाह खंडित करतो | जोडणी बिंदूपासून उचललेली उघडी रेघ |
| जोडणी तार (Connecting Wire) | घटकांना जोडून वीज वाहून नेणे | साधी सरळ रेघ |
२. बॅटरीची जोडणी पद्धत (Combining Cells)
- जेव्हा एका सेलचे धन (+) अग्र दुसऱ्या सेलच्या ऋण (-) अग्राला जोडले जाते, तेव्हा त्या जोडणीला बॅटरी म्हणतात.
- जर दोन्ही धन अगे किंवा दोन्ही ऋण अगे एकमेकांना जोडली, तर परिपथातून विद्युतप्रवाह वाहणार नाही.
- टॉर्च, टीव्हीचा रिमोट, ट्रान्झिस्टर आणि खेळण्यांमध्ये बॅटरीचा वापर केला जातो.
३. बंद परिपथ विरुद्ध खुले परिपथ
बंद परिपथ (CLOSED CIRCUIT) खुले परिपथ (OPEN CIRCUIT)
[बल्ब प्रकाशित होतो] [बल्ब विझलेला राहतो]
┌────────[ + CELL - ]────────┐ ┌────────[ + CELL - ]────────┐
│ │ │ │
│ ▼ │ ▼
[ BULB ] [ SWITCH ] [ BULB ] [ SWITCH ]
(पेटतो) (चालू-ON) (विझतो) (बंद-OFF)
▲ │ ▲ │
└──────────────────────────────┘ └───────────── / ────────────┘
(खंडित)
- बंद परिपथ (Closed Circuit): स्विच चालू (ON) स्थितीत असताना सेलच्या धन टोकापासून ऋण टोकापर्यंतचा मार्ग सलग आणि अखंड असतो. परिपथातून वीज वाहते आणि बल्ब लागतो.
- खुले परिपथ (Open Circuit): स्विच बंद (OFF) स्थितीत असताना किंवा बल्बची फिलामेंट तुटलेली (Fused) असताना परिपथ खंडित होतो; वीज वाहत नाही आणि बल्ब लागत नाही.