व्हिडिओ व्याख्यान १: आकाशातील प्रचंड ठिणगी - विजांची उत्पत्ती आणि फ्रँकलिनचा पतंग प्रयोग

# व्हिडिओ व्याख्यान १: आकाशातील प्रचंड ठिणगी - विजांची उत्पत्ती आणि फ्रँकलिनचा पतंग प्रयोग
**मार्गदर्शक:** डॉ. सुहास कुलकर्णी | **कालावधी:** ~५:५० मिनिटे

### नमस्कार बालवैज्ञानिक मित्रांनो!
आपण हिवाळ्यात लोकरीचे कपडे काढताना किंवा पॉलिस्टर साडीला हात लावताना चट-चट असा आवाज ऐकतो आणि अंधारात बारीक ठिणग्याही पाहतो! आकाशात चमकणारी महाकाय वीज हीसुद्धा अशीच एक महाप्रचंड ठिणगी असते!
- १७५२ मध्ये अमेरिकन शास्त्रज्ञ **बेंजामिन फ्रँकलिन (Benjamin Franklin)** यांनी वादळात रेशमी पतंग उडवून सिद्ध केले की, कपड्यांमधून निघणारी ठिणगी आणि आकाशातील वीज या एकाच नैसर्गिक घटनेची रूपे आहेत!

### घर्षणामुळे विद्युत प्रभार (Charging by Friction):
जेव्हा काचेची कांडी रेशमी कापडावर घासली जाते, तेव्हा कांडीवर **धन प्रभार (+)** येतो आणि रेशमावर **ऋण प्रभार (-)** येतो.
- **प्रभारांचे मूलभूत नियम:**
१. सजातीय प्रभार (Like charges) एकमेकांना दूर लोटतात म्हणजेच **प्रतिकर्षित (Repel)** करतात (+ आणि +, किंवा - आणि -).
२. विजातीय प्रभार (Unlike charges) एकमेकांना **आकर्षित (Attract)** करतात (+ आणि -).

### ढगांमध्ये वीज कशी तयार होते? (Story of Lightning):
वादळाच्या वेळी पाण्याचे थेंब आणि बर्फाचे कण ढगांमध्ये वेगाने एकमेकांवर घासले जातात.
- यामुळे ढगांच्या वरच्या भागात प्रचंड **धन प्रभार (+)** जमा होतो आणि ढगांच्या खालच्या भागात **ऋण प्रभार (-)** जमा होतो!
- जेव्हा या दोन प्रभारांमधील ताण प्रचंड वाढतो, तेव्हा हवेचा रोध मोडून निघतो आणि कोट्यवधी व्होल्टचा विद्युतप्रवाह एका क्षणात वाहू लागतो. याला **विद्युत विसर्जन (Electric Discharge)** म्हणतात! हाच आपल्याला लख्ख प्रकाश (वीज) आणि गडगडाटाच्या रूपात दिसतो!