संकल्पना टिपणे १: नैसर्गिक संसाधने: संकल्पना, उपयुक्तता आणि वर्गीकरण
१. संसाधनाची व्याख्या आणि मूलभूत वैशिष्ट्ये
कोणतीही वस्तू किंवा घटक जो मानवाच्या गरजांची पूर्तता करू शकतो, त्याला संसाधन (Resource) म्हणतात.
- उपयुक्तता (Utility): वस्तूचा माणसाला होणारा उपयोग म्हणजेच तिची उपयुक्तता होय. उदा. वाहणारे पाणी वीज निर्मितीसाठी उपयुक्त ठरते.
- मूल्य (Value): प्रत्येक संसाधनाला काही ना काही मूल्य असते. काही संसाधनांना आर्थिक मूल्य असते (उदा. सोने, लोखंड), तर काहींना सौंदर्यात्मक मूल्य असते (उदा. निसर्गरम्य धबधबा किंवा पर्वत).
[ संसाधनांचे वर्गीकरण ]
|
+---------------------------------+---------------------------------+
| | |
[ नैसर्गिक संसाधने ] [ मानवनिर्मित संसाधने ] [ मानवी संसाधने ]
निसर्गाकडून थेट प्राप्त; नैसर्गिक घटकांवर तंत्रज्ञानाने ज्ञान, कौशल्य, शिक्षण
हवा, पाणी, माती, जंगले, खनिजे प्रक्रिया; रस्ते, यंत्रे, इमारती व आरोग्यसंपन्न लोकसंख्या
२. उत्पत्ती व विकास पातळीनुसार संसाधनांचे प्रकार
| वर्गीकरणाचा आधार | प्रकार | वैशिष्ट्ये | उदाहरणे |
|---|---|---|---|
| उत्पत्तीनुसार (Origin) | जैविक (Biotic) | सजीवांपासून मिळणारी संसाधने; पुनरुत्पादन क्षमता. | वनस्पती, प्राणी, जंगले, मासे. |
| अजैविक (Abiotic) | निर्जीव घटकांपासून मिळणारी खनिजे व द्रव्ये. | माती, खडक, लोखंड, तांबे, पाणी. | |
| विकासाच्या पातळीनुसार | वास्तविक (Actual) | ज्यांचे प्रमाण ज्ञात आहे आणि सध्या प्रत्यक्षात वापर सुरू आहे. | महाराष्ट्रातील काळी कापसाची माती, पश्चिम आशियातील खनिज तेल. |
| संभाव्य (Potential) | ज्यांचा साठा उपलब्ध आहे परंतु पूर्ण क्षमतेने तंत्रज्ञानाअभावी वापर झालेला नाही. | लडाखमधील युरेनियमचे साठे, राजस्थानमधील सौर ऊर्जा क्षमता. |