संकल्पना टिपणे १: अठराव्या शतकातील राजकीय स्थित्यंतरे व मुघल साम्राज्याचा ऱ्हास
१. पार्श्वभूमी: मुघल साम्राज्याचे विघटन
सन १७०७ मध्ये औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुघल साम्राज्याची मध्यवर्ती पकड सैल झाली:
- औरंगजेबाची दख्खन मोहीम: औरंगजेब आयुष्याची शेवटची २५ वर्षे दख्खनमध्ये मराठ्यांशी लढत राहिला. यामुळे मुघल साम्राज्याची लष्करी शक्ती आणि आर्थिक खजिना पूर्णपणे संपुष्टात आला.
- कमकुवत उत्तराधिकारी: बहादुर शाह, जहांदार शाह, फर्रुखसियर आणि मुहम्मद शाह 'रंगीला' यांसारखे राजे सत्ता टिकवून ठेवण्यात अपयशी ठरले.
[ मुघल साम्राज्याच्या ऱ्हासाची कारणे ]
|
+-------------------+----------------+----------------+-------------------+
| | | |
[ अकार्यक्षम बादशहा ] [ मन्सबदारी पेचप्रसंग ] [ विदेशी आक्रमणे ] [ प्रादेशिक बंडखोरी ]
विलासी वृत्ती व जहागिरी वाटपात भ्रष्टाचार; नादिरशाह (१७३९), मराठे, शीख, जाट
दरबारी गटबाजी सैन्याचा पगार थकणे अहमदशाह अब्दाली यांचा प्रखर लढा
२. परकीय आक्रमणांचा जबर तडाखा
| आक्रमक | वर्ष | आक्रमणाचे स्वरूप व लूट | राजकीय परिणाम |
|---|---|---|---|
| नादिरशाह (इराणचा सुलतान) | १७३९ | दिल्लीवर भीषण हल्ला, हजारो निष्पापांची कत्तल; मयूर सिंहासन (तख्त-ए-ताऊस) आणि कोहिनूर हिरा लुटून नेला. | मुघल दरबाराची प्रचंड नाचक्की झाली; दिल्लीचे वैभव नष्ट झाले. |
| अहमदशाह अब्दाली (अफगाणिस्तान) | १७४८ ते १७६१ | उत्तर भारतावर ५ वेळा आक्रमणे; पंजाब व दिल्लीची लूट; १७६१ चे पानिपतचे तिसरे युद्ध. | उत्तर भारतातील मुघल वर्चस्व संपुष्टात आले; सत्ता पोकळी निर्माण झाली. |