संकल्पना टिपणे १: छत्रपती शिवाजी महाराज आणि हिंदवी स्वराज्य संकल्पना
१. हिंदवी स्वराज्य: लोककल्याणकारी राज्याची निर्मिती
छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी जुन्नर जवळील शिवनेरी किल्ल्यावर झाला.
- आई जिजाऊंची शिकवण: राजमाता जिजाऊंनी बाल शिवाजींना रामायण, महाभारत आणि नीतिमत्तेचे संस्कार देऊन अन्यायाविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा दिली.
- स्वराज्याची प्रतिज्ञा: वयाच्या अवघ्या १६ व्या वर्षी महाराजांनी रायरेश्वराच्या मंदिरात सवंगड्यांसह स्वराज्याची शपथ घेतली आणि तोरणा किल्ला जिंकून स्वराज्याचे तोरण बांधले.
[ हिंदवी स्वराज्याची त्रिसूत्री ]
|
+------------------------------------+------------------------------------+
| | |
[ रयतेचे कल्याण ] [ धार्मिक सहिष्णुता ] [ सार्वभौम स्वातंत्र्य ]
शेतकऱ्यांचे रक्षण, दुष्काळात मशिदी, कुराण व संत पीरांचा परकीय आदिलशाही व मुघल
करमाफी, स्त्रियांचा आदर सन्मान; सैन्यात निष्णात मुस्लिम वर्चस्व झुगारून स्वतःची
अधिकारी (उदा. दर्यासारंग, दौलत खान) मुद्रा व नाणी पाडणे
२. संस्कृत राजमुद्रा आणि तिचा अर्थ
शिवाजी महाराजांची राजमुद्रा संस्कृत भाषेत कोरलेली होती:
$$\text{प्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णुर्विश्ववंदिता । शाहसूनोः शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते ॥}$$
- अर्थ: ज्याप्रमाणे प्रतिपदेचा चंद्र दररोज वाढत जातो आणि संपूर्ण विश्वाला वंदनीय ठरतो, त्याचप्रमाणे शहाजींचे सुपुत्र शिवाजी यांची ही मुद्रा लोककल्याणासाठी सतत वृद्धिंगत होत राहील.