संकल्पना टिपणे १: ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी: व्यापाराकडून राजकीय सत्तेकडे
१. ईस्ट इंडिया कंपनीची स्थापना आणि भारतात प्रवेश
- स्थापना: ३१ डिसेंबर १६०० रोजी इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ १ ली हिने ईस्ट इंडिया कंपनीला पूर्वेकडील देशांशी व्यापार करण्याची सनद दिली.
- सुरुवातीची व्यापारी ठाणी (Kothis/Factories): १६१२ मध्ये सुरत, त्यानंतर मद्रास (फोर्ट सेंट जॉर्ज), मुंबई आणि कोलकाता (फोर्ट विल्यम) येथे तटबंदीयुक्त वखारी उभारल्या.
[ व्यापाराकडून राजकीय सत्तेकडे प्रवास ]
|
[ १६००: व्यापारी सनद ] --> [ १७५७: प्लासीची लढाई ] --> [ १७६४: बक्सरचे युद्ध ] --> [ १७६५: दिवानी अधिकार ]
केवळ मसाल्यांचा व्यापार सिराज-उद-दौलाचा पराभव; संयुक्त सैन्याचा पराभव; बंगाल, बिहार, ओरिसाचा
नफ्यासाठी सुरू झाला मीर जाफरचा फितुरी विश्वासघात कंपनीचे लष्करी वर्चस्व सिद्ध महसूल वसूल करण्याचा हक्क
२. निर्णायक दोन लढायांची तुलना
| घटक | प्लासीची लढाई (Battle of Plassey) | बक्सरचे युद्ध (Battle of Buxar) |
|---|---|---|
| तारीख व वर्ष | २३ जून १७५७ | २२ ऑक्टोबर १७६४ |
| प्रतिस्पर्धी | बंगालचा नवाब सिराज-उद-दौला विरुद्ध रॉबर्ट क्लाईव्ह (इंग्रज). | मीर कासिम, शुजा-उद-दौला (अवध), शाह आलम २ रा विरुद्ध हेक्टर मुनरो (इंग्रज). |
| लढाईचे स्वरूप | मीर जाफरच्या फितुरीमुळे झालेला विश्वासघातकी कट. | मैदानावर समोरासमोर झालेली खरी लष्करी लढाई. |
| ऐतिहासिक परिणाम | इंग्रजांना बंगालमध्ये राजकीय सत्ता स्थापनेची पहिली पायरी मिळाली. | इंग्रज ही उत्तर भारताची खरी सत्ताधीश शक्ती बनली; १७६५ चा अलाहाबाद तह झाला. |