बल, संतुलित-असंतुलित बले आणि जडत्वाचा नियम (Newton's 1st Law)
१. बल म्हणजे काय? (What is Force?)
- वस्तूला ढकलणे किंवा ओढणे म्हणजे बल (Force).
- संतुलित बले (Balanced Forces): जेव्हा वस्तूवर कार्य करणाऱ्या सर्व बलांची बेरीज शून्य असते ($\Sigma F = 0$). वस्तूच्या गतीत कोणताही बदल होत नाही.
- असंतुलित बले (Unbalanced Forces): जेव्हा निव्वळ बल शून्येतर असते ($\Sigma F \ne 0$). यामुळे वस्तूत त्वरण निर्माण होते व गती किंवा दिशा बदलते.
२. न्यूटनचा गतीविषयक पहिला नियम आणि जडत्व (Inertia)
- नियम: "कोणत्याही बाह्य असंतुलित बलाची क्रिया होत नसेल, तर स्थिर वस्तू स्थिर राहते आणि गतिमान वस्तू त्याच वेगाने सरळ रेषेत गतिमान राहते."
- जडत्व (Inertia): वस्तूची आपल्या मूळ स्थितीत (विराम किंवा गती) राहण्याची स्वाभाविक प्रवृत्ती.
- वस्तुमान हेच जडत्वाचे माप आहे! ($Mass \propto Inertia$).
[जडत्वाचे ३ प्रकार]
│
┌─────────────────────────┼─────────────────────────┐
▼ ▼ ▼
[विरामावस्थेचे जडत्व] [गतीचे जडत्व] [दिशेचे जडत्व]
• स्थिर राहण्याची प्रवृत्ती • गतिमान राहण्याची प्रवृत्ती • सरळ रेषेत जाण्याची प्रवृत्ती
• उदा. बस अचानक सुरू • उदा. धावणारी बस अचानक • उदा. गाडी वळणावर वळताना
झाल्यावर प्रवासी मागे थांबल्यास प्रवासी पुढे प्रवासी विरुद्ध बाजूला
कलंडतात. फेकले जातात. झुकतात.
[!NOTE] सीटबेल्टचे महत्त्व: कार अचानक थांबल्यास प्रवाशांचे शरीर गतीच्या जडत्वामुळे पुढे फेकले जाते. सीटबेल्ट शरीराला पुढे आदळण्यापासून रोखतो.