संतृप्त-असंतृप्त हायड्रोकार्बन्स आणि समजातीय श्रेणी (Hydrocarbons & Homologous Series)
१. संतृप्त आणि असंतृप्त हायड्रोकार्बन
| प्रकार | व्याख्या व सामान्य सूत्र | वैशिष्ट्य व उदाहरण |
|---|---|---|
| अल्केन (Alkanes) | कार्बन-कार्बन एकरी बंध ($C-C$)<br>सामान्य सूत्र: $\text{C}_n\text{H}_{2n+2}$ | संतृप्त हायड्रोकार्बन; स्वच्छ निळ्या ज्योतीने जळतात.<br>उदा. मिथेन ($\text{CH}_4$), इथेन ($\text{C}_2\text{H}_6$). |
| अल्कीन (Alkenes) | कार्बन-कार्बन दुहेरी बंध ($C=C$)<br>सामान्य सूत्र: $\text{C}_n\text{H}_{2n}$ | असंतृप्त हायड्रोकार्बन; काजळीयुक्त ज्योत.<br>उदा. इथीन ($\text{C}_2\text{H}_4$), प्रोपीन ($\text{C}_3\text{H}_6$). |
| अल्काईन (Alkynes) | कार्बन-कार्बन तिहेरी बंध ($C\equiv C$)<br>सामान्य सूत्र: $\text{C}_n\text{H}_{2n-2}$ | असंतृप्त हायड्रोकार्बन; अत्यंत क्रियाशील.<br>उदा. इथाईन / ॲसिटिलीन ($\text{C}_2\text{H}_2$). |
२. क्रियात्मक गट (Functional Groups)
- अल्कोहोल: $-\text{OH}$ (उदा. इथेनॉल $\text{CH}_3\text{CH}_2\text{OH}$)
- अल्डीहाईड: $-\text{CHO}$ (उदा. इथॅनाल $\text{CH}_3\text{CHO}$)
- कीटोन: $-\text{CO}-$ (उदा. प्रोपॅनोन $\text{CH}_3\text{COCH}_3$)
- कार्बोक्झिलिक आम्ल: $-\text{COOH}$ (उदा. इथॅनोइक आम्ल $\text{CH}_3\text{COOH}$)
३. समजातीय श्रेणीची ३ मुख्य वैशिष्ट्ये
- लगतच्या दोन सदस्यांमध्ये नेहमी $-\text{CH}_2-$ एककाचा आणि १४ u आण्विक वस्तुमानाचा फरक असतो.
- सर्व सदस्यांचे रासायनिक गुणधर्म तंतोतंत समान असतात.
- रेणुभार वाढल्यामुळे भौतिक गुणधर्मांमध्ये (द्रवणांक, उत्कलनांक) नियमित चढता क्रम दिसून येतो.