मेंडेलचे एकसंकर व द्विसंकर प्रयोग आणि जनुकीय गुणोत्तरे
१. मेंडेलने वाटाण्याचे झाड (Pisum sativum) का निवडले?
१. सहज ओळखता येणारी ७ परस्परविरोधी लक्षणे (उदा. उंच वि. बुटके खोड; पिवळे वि. हिरवे बी; गोल वि. सुरकुतलेले बी). २. लहान जीवनचक्र (अवघ्या ३-४ महिन्यांत नवीन पिढी तयार होते). ३. नैसर्गिकरीत्या स्व-परागीभवन, परंतु कृत्रिमरीत्या पर-परागीभवन करणे अतिशय सोपे.
२. एकसंकर संकर (Monohybrid Cross: $TT \times tt$)
मेंडेल यांनी शुद्ध उंच ($TT$) आणि शुद्ध बुटके ($tt$) झाड यांच्यात संकर घडवून आणला:
$$\begin{matrix}
\text{जनक पिढी (P):} & TT \text{ (उंच)} & \times & tt \text{ (बुटके)} \\
\text{युग्मक:} & T & & t \\
\text{F1 पिढी:} & & Tt \text{ (सर्व झाडे उंच)} &
\end{matrix}$$
$F_1$ झाडांमध्ये स्व-परागीभवन ($Tt \times Tt$) केल्यानंतर $F_2$ पिढीत:
- दृश्यात्मक गुणोत्तर (Phenotypic Ratio): ३ उंच : १ बुटके ($३ : १$)
- जनुकीय गुणोत्तर (Genotypic Ratio): $१ TT : २ Tt : १ tt$ ($१ : २ : १$)
[!NOTE] प्रभावितेचा नियम (Law of Dominance): $Tt$ अवस्थेत बुटक्या जनुकाचे ($t$) अस्तित्व असूनही उंच जनुक ($T$) स्वतःचे प्रकटीकरण करते. म्हणून $T$ हे प्रभावी (Dominant) लक्षण आहे आणि $t$ हे अप्रभावी (Recessive) लक्षण आहे.
३. द्विसंकर संकर (Dihybrid Cross: $RRYY \times rryy$)
दोन भिन्न लक्षणांचा एकत्र अभ्यास: गोल पिवळे बी ($RRYY$) $\times$ सुरकुतलेले हिरवे बी ($rryy$).
- $F_1$ पिढी: सर्व गोल पिवळे ($RrYy$).
- $F_2$ पिढीतील १६ संभाव्य संयोगांचे दृश्यात्मक गुणोत्तर:
- ९ गोल पिवळे (Round Yellow)
- ३ गोल हिरवे (Round Green)
- ३ सुरकुतलेले पिवळे (Wrinkled Yellow)
- १ सुरकुतलेले हिरवे (Wrinkled Green)
- गुणोत्तर: $९ : ३ : ३ : १$
[!IMPORTANT] स्वतंत्र अपव्यूहनाचा नियम (Law of Independent Assortment): बियांचा आकार (गोल/सुरकुतलेला) आणि बियांचा रंग (पिवळा/हिरवा) हे एकमेकांपासून स्वतंत्रपणे पुढील पिढीत संक्रमित होतात.
