संकल्पना टिपणे १: भारताचे प्रमुख प्राकृतिक विभाग (Physical Divisions)
१. भारताचे भौगोलिक स्थान व विस्तार
- अक्षवृत्तीय विस्तार: ८°४' उत्तर ते ३७°६' उत्तर अक्षवृत्त.
- रेखावृत्तीय विस्तार: ६८°७' पूर्व ते ९७°२५' पूर्व रेखावृत्त.
- कर्कवृत्त (Tropic of Cancer - २३°३०' उ.): भारताच्या मध्यातून जाते आणि देशाचे दोन समान हवामान पट्ट्यांमध्ये विभाजन करते.
- भारतीय प्रमाणवेळ (IST): ८२°३०' पूर्व रेखावृत्त (मिर्झापूर, प्रयागराज) हे भारताचे प्रमाण रेखावृत्त आहे, जे ग्रीनिच वेळेपेक्षा (GMT) ५ तास ३० मिनिटे पुढे आहे.
२. भारताचे ६ प्रमुख प्राकृतिक विभाग
| प्राकृतिक विभाग | प्रमुख वैशिष्ट्ये | आढळणारे खडक व भूरूपे | प्रमुख शिखरे / प्रदेश |
|---|---|---|---|
| १. उत्तरेकडील पर्वतरांग (हिमालय) | जगातील सर्वात तरुण वली पर्वत, हिमनद्यांचा उगम | गाळाचे व रूपांतरित खडक, खोल घळ्या | कांचनगंगा, नंदादेवी, नामचा बारवा |
| २. उत्तर भारतीय मैदान | सिंधू, गंगा व ब्रह्मपुत्रा नद्यांनी आणलेल्या गाळाचा थर | जलोढ गाळ (Alluvium), खादर व भांगर | पंजाब, हरियाणा, उत्तर प्रदेश, बिहार, प. बंगाल |
| ३. द्वीपकल्पीय पठार | भारताचा सर्वात जुना भूभाग, त्रिकोणी आकार | बेसाल्ट व अग्निजन्य खडक, काळी रेगूर माती | दख्खनचे पठार, माळवा, छोटा नागपूर |
| ४. भारतीय महावाळवंट (थार) | अत्यंत कमी पाऊस (<१५० मिमी), शुष्क हवामान | वालुकामय माती, वाळूच्या टेकड्या (बर्खान) | राजस्थान, कच्छचे रण |
| ५. किनारपट्टीची मैदाने | अरबी समुद्र व बंगालच्या उपसागराला लागून असणारी पट्टी | गाळाची मैदाने, खाजणे व त्रिभुज प्रदेश | कोकण, मलबार, कोरोमंडल, उत्तर सरकार |
| ६. बेटसमूह | सागरी सीमांचे संरक्षण, जैवविविधता | प्रवाळ खडक (लक्षद्वीप), ज्वालामुखी खडक (अंदमान) | अंदमान-निकोबार, लक्षद्वीप |