संकल्पना टिपणे १: हवामान घटक व मापक उपकरणे
१. हवा (Weather) विरुद्ध हवामान (Climate)
| वैशिष्ट्य | हवा (Weather) | हवामान (Climate) |
|---|---|---|
| कालावधी | अल्पकालीन (काही तास, दिवस किंवा आठवडा). | दीर्घकालीन (किमान ३० ते ३५ वर्षांची सरासरी स्थिती). |
| क्षेत्र | लहान विशिष्ट प्रदेश (उदा. पुणे, नागपूर). | विस्तीर्ण भौगोलिक प्रदेश (उदा. संपूर्ण महाराष्ट्र, भारत). |
| बदलाचे स्वरूप | अत्यंत चंचल; एकाच दिवसात अनेकदा बदलू शकते. | तुलनेने स्थिर; बदल होण्यासाठी शतके लागतात. |
| उदाहरण | "आज पुण्यात सकाळपासून ढगाळ हवा आहे." | "भारताचे हवामान उष्णकटिबंधीय मोसमी (मान्सून) आहे." |
२. हवामानाचे ५ प्रमुख घटक व त्यांची मोजणी उपकरणे
१. तापमान (Temperature): हवेतील उष्णतेचे प्रमाण.
- उपकरण: सेल्सिअस / फॅरनहाईट तापमापक (Thermometer) किंवा कमाल-किमान तापमापक.
२. हवेचा दाब (Atmospheric Pressure): हवेच्या वजनामुळे पृष्ठभागावर पडणारा दाब (मिलिबार - mb मध्ये मोजला जातो).
- उपकरण: वायुदाबमापक (Barometer) — पारा किंवा अ‍ॅनेरॉइड बॅरोमीटर.
३. वाऱ्याची दिशा व वेग (Wind Direction & Speed):
- दिशा मोजण्याचे साधन: वातकुक्कुट (Wind Vane).
- वेग मोजण्याचे साधन: अ‍ॅनिमोमीटर (Anemometer) — किमी/तास किंवा नॉट्समध्ये.
४. आर्द्रता (Humidity): हवेतील अदृश्य बाष्पाचे प्रमाण.
- उपकरण: हायग्रोमीटर (Hygrometer) किंवा शुष्क-आर्द्र गोळा तापमापक.
५. पर्जन्य (Rainfall): ठरावीक कालावधीत पडलेल्या पावसाचे प्रमाण (मिमी किंवा सेंमी मध्ये).
- उपकरण: पर्जन्यमापक (Rain Gauge).