संकल्पना टिपणे १: मान्सूनची निर्मिती व नैऋत्य मान्सूनच्या शाखा
१. मान्सून शब्दाची व्युत्पत्ती व व्याख्या
- व्युत्पत्ती: अरबी शब्द 'मौसिम' (Mawsim) वरून आला आहे, ज्याचा अर्थ 'ऋतू' असा होतो.
- व्याख्या: ऋतूनुसार वर्षातून दोनदा वाहण्याची दिशा पूर्णपणे (१८० अंशांनी) बदलणाऱ्या महासागरीय वाऱ्यांना मोसमी वारे (Monsoon Winds) म्हणतात.
- निर्मितीचे मुख्य कारण: जमीन आणि पाणी यांच्या तापण्या-थंड होण्यातील असमान गती (Differential Heating of Land and Water).
२. नैऋत्य मान्सूनच्या दोन शाखांची तुलना
| वैशिष्ट्य | अरबी समुद्र शाखा (Arabian Sea Branch) | बंगालचा उपसागर शाखा (Bay of Bengal Branch) |
|---|---|---|
| प्रवेश बिंदू | केरळ किनारपट्टी (१ जूनच्या सुमारास - मान्सून स्फोट). | अंदमान बेटे व पश्चिम बंगाल/ईशान्य भारत. |
| पर्वतीय अडथळा | पश्चिम घाट (सह्याद्री): वाऱ्याला काटकोनात अडतो. | अराकन योमा (म्यानमार) व खासी टेकड्या (मेघालय). |
| पर्जन्याचे प्रमाण | पश्चिम किनारपट्टीवर २५० ते ४०० सेंमी अतिवृष्टी. | मावसिनराम-चेरापुंजी येथे १,१००+ सेंमी (जगात सर्वाधिक). |
| प्रवासाची दिशा | उत्तर व पूर्वेकडे; सह्याद्री ओलांडल्यावर पर्जन्य कमी. | ईशान्येकडून हिमालयाला अडकून पश्चिमेकडे गंगा खोऱ्यात. |
| कमजोर होण्याचे कारण | अरवली पर्वतरांग वाऱ्याला समांतर असल्याने राजस्थानात पाऊस पडत नाही. | पश्चिमेकडे दिल्ली-पंजाबपर्यंत जाताना बाष्प संपत जाते. |