संकल्पना टिपणे १: लोहयुग व दुसरे नागरीकरण (Second Urbanization)
१. दुसरे नागरीकरण (Second Urbanization)
- कालावधी: इ.स.पूर्व ६ वे शतक (सुमारे ६०० ई.पू.).
- पहिले नागरीकरण: सिंधू संस्कृती (हडप्पा, मोहेंजोदडो) — कांस्ययुग.
- दुसरे नागरीकरण: गंगा आणि यमुनेचे खोरे — लोहयुग (Iron Age).
- महत्त्वाचा उत्प्रेरक: लोखंडाचा शोध (अतरंजीखेडा, बिहार) $\rightarrow$ जंगलांची तोड $\rightarrow$ शेतीयोग्य जमिनीत प्रचंड वाढ $\rightarrow$ लोखंडी नांगराचा फाळ $\rightarrow$ भात लावणी पद्धती $\rightarrow$ अतिरिक्त अन्नधान्य उत्पादन $\rightarrow$ नगरांचा उदय.
२. जनपदांपासून महाजनपदांपर्यंतचा प्रवास
- जन (Jana): टोळी किंवा लोकांचा समूह.
- जनपद (Janapada): ज्या भूभागावर एखाद्या जनसमुदायाने आपली कायमस्वरूपी वस्ती स्थापन केली (उदा. कुरु, पांचाल).
- महाजनपद (Mahajanapada): शेती, व्यापार आणि लष्करी बळावर विस्तार पावलेली १६ विशाल प्रादेशिक राज्ये.
┌──────────────────┐ ┌──────────────────┐ ┌──────────────────┐
│ लोखंडाचा शोध │ ──► │ अतिरिक्त उत्पादन │ ──► │ नगरांचा व १६ │
│ (कुऱ्हाडी व फाळ) │ │ (भात लावणी तंत्र)│ │ महाजनपदांचा उदय │
└──────────────────┘ └──────────────────┘ └──────────────────┘