संकल्पना टिपणे १: शासन म्हणजे काय व शासनप्रणालींचे प्रमुख प्रकार
१. शासनाची कार्ये व गरज (Functions of Government)
- देशाच्या सीमांचे रक्षण करणे व परकीय आक्रमणांपासून संरक्षण.
- अंतर्गत शांतता, सुव्यवस्था व कायद्याची अंमलबजावणी.
- पायाभूत सुविधांची निर्मिती (रस्ते, रेल्वे, शाळा, रुग्णालये, वीज, पाणी).
- नैसर्गिक आपत्तींच्या वेळी मदत व पुनर्वसन (पूर, दुष्काळ, भूकंप).
- गरीबांसाठी कल्याणकारी योजना राबवणे.
२. तीन प्रमुख शासनप्रणालींची तुलना
| वैशिष्ट्य | राजेशाही (Monarchy) | हुकूमशाही (Dictatorship) | लोकशाही (Democracy) |
|---|---|---|---|
| सत्तेचा स्रोत | वंशपरंपरा (जन्मसिद्ध अधिकार). | लष्करी ताकद व हिंसा. | जनतेचे सार्वभौमत्व (मतदान). |
| निर्णय कोण घेते? | राजा व त्याचे मोजके दरबारी. | एकच हुकूमशहा (तानाशाह). | जनतेने निवडून दिलेले लोकप्रतिनिधी. |
| नागरिकांचे हक्क | नागरिक केवळ 'प्रजा' असतात; अधिकार नसतात. | कोणतेही स्वातंत्र्य नसते; विरोध केल्यास तुरुंग. | संविधानाने दिलेले मूलभूत हक्क व स्वातंत्र्य. |
| उत्तरदायित्व | राजा प्रजेला उत्तरदायी नसतो. | जनतेप्रती कसलेही उत्तरदायित्व नाही. | शासनाला दर ५ वर्षांनी जनतेसमोर जावे लागते. |
| उदाहरणे | प्राचीन राज्ये, सौदी अरेबिया. | उत्तर कोरिया, म्यानमार (लष्करी). | भारत, अमेरिका, फ्रान्स, ब्रिटन. |