संकल्पना अभ्यास १: भारतीय शेतीचा ऐतिहासिक प्रवास — हडप्पा ते पारंपरिक ज्ञान
भारत हा जगातील सर्वात प्राचीन कृषी संस्कृतींपैकी एक आहे. भारतीय उपखंडातील विविध भौगोलिक प्रदेशांत मानवाने निसर्गाशी जुळवून घेत शेतीची समृद्ध तंत्रे विकसित केली.
१. हडप्पा संस्कृतीतील शेती (Harappan Agriculture)
- कालीबंगन येथील नांगरलेली शेतजमीन: राजस्थानमधील कालीबंगन येथे इ.स.पूर्व २८०० च्या सुमारास नांगरलेली शेतजमीन आढळली आहे. शेतात दोन वेगवेगळ्या दिशेने तास पाडले होते, ज्यावरून एकाच वेळी दोन पिके (उदा. मोहरी आणि हरभरा) घेण्याची पद्धत स्पष्ट होते.
- प्रमुख पिके: हडप्पा संस्कृतीतील लोक गहू, सातू (बार्ली), हरभरा, तीळ, मसूर आणि जगात सर्वप्रथम कापूस (Cotton) पिकवत असत.
- विशाल कोठारे (Granaries): हडप्पा आणि मोहेंजोदारो येथे धान्याची प्रचंड सरकारी कोठारे सापडली आहेत, जी दुष्काळात धान्याचा साठा करण्यासाठी वापरली जात.
२. प्राचीन व मध्ययुगीन भारतातील जलव्यवस्थापन
| प्रदेश | पारंपरिक जलव्यवस्थापन पद्धती | वैशिष्ट्ये |
|---|---|---|
| धोलाविरा (गुजरात) | दगडी जलाशय व कालवे | पावसाचे प्रत्येक थेंब पाणी खडकांत कोरलेल्या विशाल तलावांत साठवणे |
| महाराष्ट्र | फड पद्धती व विहिरी | नदीवर बंधारे घालून कालव्यांद्वारे शेतीला सामूहिक पाणी वाटप |
| राजस्थान | टांका, कुंड व जोहड | वाळवंटी भागात घराच्या छतावरील व जमिनीवरील पावसाचे पाणी साठवणे |
| दक्षिण भारत | तलाव शृंखला (Cascade Tanks) | एका तलावातून वाहून जाणारे जास्तीचे पाणी दुसऱ्या खालच्या तलावात साठवणे |
| हिमाचल प्रदेश | कुल (Kuhl) | हिमनद्या वितळून येणारे पाणी उतारावरून शेतात आणणारे मातीचे कालवे |
३. पारंपरिक शेतीचे मूलभूत नियम
१. जैवविविधतेचे रक्षण: शेतकरी एकाच शेतात तृणधान्ये, कडधान्ये आणि गळीतधान्ये एकत्र लावत (आंतरपीक पद्धती). २. नैसर्गिक खते: गायी-म्हशींचे शेण, गोमूत्र, शेतातील पिकांचे अवशेष आणि पालापाचोळा कुजवून मातीची सुपीकता पिढ्यानपिढ्या टिकवली जात असे. ३. देशी बियाणांचे जतन: प्रत्येक गावातील शेतकरी स्वतःच्या शेतातील उत्कृष्ट बियाणे पुढील वर्षासाठी मडक्यात किंवा राखेमध्ये सुरक्षित साठवून ठेवत असत.