संकल्पना अभ्यास १: गुप्तोत्तर भारत — सम्राट हर्षवर्धन, चालुक्य व पल्लवांचा पराक्रम
इ.स. ६ व्या शतकात गुप्त साम्राज्याच्या पतनानंतर भारतात प्रादेशिक सत्तांचा उदय झाला. उत्तरेत स्थानेश्वर-कन्नौजचे वर्धन घराणे, दख्खनमध्ये बादामीचे चालुक्य आणि तामिळ भूमीवर कांचीपुरमचे पल्लव राजे यांनी सत्ता सांभाळली.
१. सम्राट हर्षवर्धन (इ.स. ६०६ - ६४७)
- राजधानी: सुरुवातीला स्थानेश्वर (हरियाणा), नंतर प्रशासकीय सोयीसाठी व गंगेच्या खोऱ्यावर नियंत्रणासाठी कन्नौज ही नवी राजधानी बनवली.
- साहित्यिक योगदान: हर्षवर्धन स्वतः उत्तम लेखक होता. त्याने 'रत्नावली', 'प्रियदर्शिका' आणि 'नागानंद' ही नाटके लिहिली.
- बाणभट्ट: हर्षवर्धनाचा दरबारी कवी; ज्याने राजाचे चरित्र 'हर्षचरित' आणि जगातील पहिली कादंबरी 'कादंबरी' संस्कृत भाषेत लिहिली.
- ह्युएन त्संग (Xuanzang): चिनी बौद्ध प्रवासी हर्षवर्धनाच्या काळात भारतात आला. हर्षवर्धनाने प्रयाग येथे दर पाच वर्षांनी भरवलेल्या महामोक्ष परिषदेत सर्व संपत्ती दान केल्याचे त्याने नमूद केले आहे.
२. बादामीचे चालुक्य (Chalukyas of Badami)
- प्रमुख सत्ताधीश: पुलकेशी २ रा (Pulakeshin II).
- नर्मदा नदीची लढाई: हर्षवर्धन दक्षिणेत चालून आला असता नर्मदा नदीच्या काठी पुलकेशी २ रा याने त्याचा पराभव करून त्याला माघार घेण्यास भाग पाडले.
- ऐहोळे शिलालेख (Aihole Inscription): मेगुती जैन मंदिराच्या भिंतीवर दरबारी कवी रविकीर्ती याने हा संस्कृत शिलालेख कोरला. यात पुलकेशीच्या विजयांचे वर्णन आहे.
- स्थापत्य: पट्टदकल आणि ऐहोळे येथे वेसर शैलीतील मंदिरे बांधली. ऐहोळेला 'भारतीय मंदिर स्थापत्याचे पाळणाघर' म्हणतात.
३. कांचीपुरमचे पल्लव (Pallavas of Kanchi)
- राजधानी: कांचीपुरम (तामिळनाडू).
- नरसिंहवर्मन १ ला (महामल्ल): याने चालुक्य राजा पुलकेशी २ रा याचा पराभव करून बादामी जिंकली आणि 'वातापीकोंड' ही पदवी घेतली.
- महाबलीपुरमचे पाषाण स्थापत्य:
- समुद्राच्या काठी एकाच अखंड दगडात कोरलेली ७ रथ मंदिरे (पंच पांडव रथ).
- 'गंगावतरण' (Descent of the Ganges / अर्जुनाची तपस्या) हे जगातील सर्वात मोठे उठावदार पाषाण शिल्प.