संकल्पना अभ्यास १: उत्तर व मध्य भारतातील राजपूत राज्ये — चौहान, परमार व चंदेला स्थापत्य
इ.स. ११ व्या शतकात उत्तर व मध्य भारतात राजपूत राजांनी विविध स्वतंत्र राज्ये स्थापन केली. त्यांनी आपली शौर्य परंपरा, स्वातंत्र्यप्रियता आणि स्थापत्यकलेचा अनोखा वारसा मागे सोडला.
१. प्रमुख राजपूत राजवंश आणि त्यांची वैशिष्ट्ये
| राजवंश | प्रमुख प्रदेश व राजधानी | महत्त्वाचे राजे | ऐतिहासिक व सांस्कृतिक योगदान |
|---|---|---|---|
| चौहान (चाहमान) | शाकंभरी, अजमेर व दिल्ली | पृथ्वीराज ३ रे (पृथ्वीराज चौहान) | दिल्लीचे रक्षण, ११९१ च्या पहिल्या तराईन युद्धात विजय, 'पृथ्वीराज रासो' महाकाव्य |
| परमार वंश | माळवा (राजधानी: धार, मध्य प्रदेश) | राजा भोज (१०१० - १०५५) | महान विद्वान, 'समरांगण सूत्रधार' व 'सरस्वती कंठाभरण' चे लेखक; भोजताल तलाव |
| चंदेला वंश | बुंदेलखंड (जेजाकभुक्ती, म.प्र.) | यशोवर्मन, धंगदेव | खजुराहो येथील भव्य पाषाण मंदिरे (कंदरिया महादेव मंदिर) |
| गाहडवाल वंश | वाराणसी व कन्नौज | जयचंद्र | गंगेच्या खोऱ्यातील व्यापार व तीर्थक्षेत्रांचे संरक्षण |
| सोलंकी (चालुक्य) | अणहिलवाड (गुजरात) | भीमदेव १ ला | मोढेराचे सूर्य मंदिर, पाटणची 'राणी की वाव' (पायऱ्यांची विहीर) |
२. खजुराहोची मंदिरे (कंदरिया महादेव मंदिर)
- स्थान: मध्य प्रदेशातील छतरपूर जिल्ह्यातील खजुराहो.
- शैली: उत्तर भारतीय 'नागर शैली' (Nagara Style) चे सर्वोच्च उदाहरण.
- वैशिष्ट्ये:
- उंच अधिष्ठानावर (Plinth) एका पाषाण शिळेवर बांधलेले मंदिर.
- शिखराभोवती अनेक लहान लहान शिखरे (उरुशृंग) असतात, ज्यामुळे ते कैलास पर्वतासारखे दिसते.
- मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर मानवी भावना, संगीत, नृत्य, युद्ध आणि दैनंदिन जीवनातील सजीव शिल्पे कोरलेली आहेत.
३. राजा भोजाचे विद्वत्तापूर्ण कार्य
- राजा भोज हे 'कविराज' म्हणून ओळखले जात असत. त्यांनी धार येथे एक भव्य संस्कृत विद्यापीठ (भोजशाळा) स्थापन केले होते.
- त्यांनी अभियांत्रिकीचे नियम वापरून भोपाळजवळ 'भोजताल' हा विस्तीर्ण पाण्याचा साठा निर्माण केला, जो आजही शहराला पाणी पुरवतो.