संकल्पना अभ्यास १: भारतातील भाषा, धर्म व सामायिक संस्कृतीचे बहुरंगी स्वरूप
भारत हा जगातील सर्वात विविधांगी आणि प्राचीन बहुसांस्कृतिक देशांपैकी एक आहे. भारताच्या या विविधतेची मुळे त्याच्या भौगोलिक विस्तारामध्ये आणि हजारो वर्षांच्या ऐतिहासिक प्रवाहात रुजलेली आहेत.
१. भारतातील विविधतेचे प्रमुख घटक
| घटक | भारतातील वास्तव व आकडेवारी | ठळक उदाहरणे |
|---|---|---|
| भाषा व बोली | संविधानाच्या ८ व्या अनुसूचीतील २२ अधिकृत भाषा; १,६००+ बोलीभाषा | मराठी, हिंदी, तमिळ, तेलुगू, बंगाली, कन्नड, मल्याळम, उर्दू, संथाली |
| धर्म व पंथ | जगातील सर्व प्रमुख ८ धर्मांचे अस्तित्त्व व सहजीवन | हिंदू, बौद्ध, जैन, शीख, इस्लाम, ख्रिश्चन, पारशी, यहूदी (ज्यू) |
| खाद्यसंस्कृती | हवामान व स्थानिक शेतीवर आधारित आहाराचे प्रकार | उत्तरेत गहू-रोटी व लस्सी; पूर्वेत व दक्षिणेत भात, सांबार व मासे; पश्चिमेत बाजरी-ज्वारीची भाकरी |
| सण व उत्सव | ऋतू व धार्मिक संदर्भातून उगम पावलेले राष्ट्रीय व प्रादेशिक सण | दिवाळी, ईद, नाताळ, गणेशोत्सव, ओणम, पोंगल, बैसाखी, बिहू, बुद्ध पौर्णिमा |
२. सामायिक संस्कृतीची (Composite Culture) निर्मिती
- भारतावर प्राचीन काळापासून शक, कुषाण, हूण, अरब, तुर्क, मुघल, पोर्तुगीज आणि इंग्रज अशा अनेक संस्कृतींचे प्रवाह आले.
- भारतीय संस्कृतीने या सर्व प्रवाहांना स्वतःमध्ये सामावून घेतले. त्यातून संगीत (हिंदुस्तानी व कर्नाटक संगीत), वास्तुकला (इंडो-इस्लामिक शैली), वस्त्रे आणि भाषेमध्ये (उर्दू, दख्खनी) एक नवा मिलाफ झाला.
३. 'विविधतेत एकता' (Unity in Diversity)
- संकल्पना: भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी 'भारताचा शोध' (The Discovery of India) या ग्रंथात ही संकल्पना मांडली.
- भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात इंग्रजांच्या 'फोडा आणि झोडा' (Divide and Rule) नीतीला चोख उत्तर देत सर्व धर्म आणि प्रांतांच्या लोकांनी एकत्र येऊन बलिदान दिले, हे या एकतेचे सर्वात मोठे प्रतीक आहे.