संकल्पना अभ्यास १: भारतातील वाहतूक पायाभूत सुविधा — रस्ते, रेल्वे, जलमार्ग व हवाई वाहतूक
कोणत्याही देशाच्या आर्थिक प्रगतीसाठी कच्चा माल, उत्पादित वस्तू आणि प्रवाशांची वेगवान वाहतूक होणे अत्यंत गरजेचे असते. भारताने चारही वाहतूक क्षेत्रांत प्रचंड विस्तार केला आहे.
१. भारतातील रस्ते वाहतुकीचे वर्गीकरण
| रस्त्याचे प्रकार | व्यवस्थापन व संस्था | वैशिष्ट्ये व प्रमुख उदाहरणे |
|---|---|---|
| राष्ट्रीय महामार्ग (National Highways) | NHAI (भारतीय राष्ट्रीय राजमार्ग प्राधिकरण) | आंतरराज्यीय वाहतूक व राजधानी शहरांना जोडणारे रस्ते; भारताचा कणा |
| सुवर्ण चतुष्कोन (Golden Quadrilateral) | केंद्र शासन / NHAI | दिल्ली, मुंबई, चेन्नई व कोलकाता यांना जोडणारा ५,८४६ किमी लांबीचा प्रकल्प |
| द्रुतगती मार्ग (Expressways) | राज्य व केंद्र शासन | ६ ते ८ पदरी अतिवेगवान, प्रवेश-नियंत्रित रस्ते (उदा. मुंबई-पुणे, समृद्धी महामार्ग) |
| ग्रामीण रस्ते (PMGSY) | ग्रामीण विकास मंत्रालय | खेड्यांना बारमाही डांबरी रस्त्याने मुख्य बाजारपेठेशी जोडणे (प्रधानमंत्री ग्राम सडक) |
२. भारतीय रेल्वे आणि आधुनिकीकरण
- भारतीय रेल्वे ही देशातील सर्वात मोठी सार्वजनिक क्षेत्रातील संस्था आहे.
- वंदे भारत एक्सप्रेस: स्वदेशी तंत्रज्ञानाने भारतातच (ICF चेन्नई) तयार केलेली अत्याधुनिक सेमी-हायस्पीड पॅसेंजर ट्रेन.
- मेट्रो रेल्वे: भारतातील प्रमुख महानगरांमध्ये दररोज लाखो प्रवाशांची सुरक्षित व विनाप्रदूषण वाहतूक करणारी प्रणाली.
- डेडिकेटेड फ्रेट कॉरिडॉर (DFC): केवळ मालवाहतूक करण्यासाठी बांधलेले स्वतंत्र रेल्वे मार्ग (उदा. वेस्टर्न व ईस्टर्न फ्रेट कॉरिडॉर).
३. जलमार्ग आणि हवाई वाहतूक
- जलवाहतूक: इंधनाची सर्वात कमी बचत करणारी आणि जड मालासाठी सर्वात स्वस्त वाहतूक पद्धती.
- प्रमुख सागरी बंदरे: मुंबईचे जवाहरलाल नेहरू बंदर (JNPT), चेन्नई, विशाखापट्टणम, कोलकाता, कोचीन इत्यादी.
- राष्ट्रीय जलमार्ग क्र. १ (NW-1): गंगा नदीतून प्रयागराज ते हल्दिया (१,६२० किमी).
- उडान योजना (UDAN - Ude Desh ka Aam Naagrik): प्रादेशिक विमानतळ विकसित करून सर्वसामान्यांना वाजवी दरात विमानप्रवास उपलब्ध करून देणे.